Member Login register here!| Forgot Password?
hp2

Sort article by  

Knowledge Hub aec indonesia

ซูบัค...ต้นแบบการจัดการทรัพยากรอย่างยั่งยืนของบาหลี

 


เรื่อง: ดร. วราธัช ตันติวรวงศ์ 
ภาพ: อุมาพร อภัยวงศ์



    เกาะบาหลีเป็นหนึ่งในสถานที่ที่ผมประทับใจมากที่สุดแห่งหนึ่งในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้  จำได้ว่าตอนที่เคยไปทำงานที่เมืองจาการ์ตา สาธารณรัฐอินโดนีเซีย ผมมักจะหลีกหนีความวุ่นวายในเมืองใหญ่อย่างจาการ์ตาไปพักผ่อนที่เกาะบาหลีในช่วงวันสุดสัปดาห์เพราะการเดินทางจาการ์ตาไปเกาะบาหลีใช้เวลาเดินทางเพียงหนึ่งชั่วโมง อีกทั้งเที่ยวบินจำนวนมากจากหลากหลายสายการบิน  ส่งผลให้ราคาตั๋วเครื่องบินจากจาการ์ตาไปเกาะบาหลีมีราคาถูกมาก 

   ซึ่งหนึ่งในปัจจัยที่ทำให้การเดินทางอากาศของอินโดนีเซียมีราคาค่อนข้างถูกก็เพราะภูมิประเทศที่เป็นเกาะแก่งจำนวนมาก การเดินทางโดยเครื่องบินเพื่อข้ามจากเกาะหนึ่งไปเกาะหนึ่งเป็นเรื่องปกติมากเหมือนกับนั่งรถบัสในเมืองไทย  

    หลายคนอาจจะคิดว่าความประทับใจที่ผมชื่นชอบบาหลีคือทะเลที่สวยงาม หาดทรายสีขาว ก็ต้องบอกเลยว่านั่นคือนิยามของทะเลอันดามันที่ภูเก็ตหรือกระบี่ที่งามติดอันดับโลกของไทยเรา ตรงกันข้ามบาหลีมีทรายสีดำ (black sand) ที่เกิดจากลาวาของภูเขาไฟในอดีต ฉะนั้นหาดทรายที่นี่ก็ไม่ได้ขาวสวยหรือมีเนื้อเนียนเหมือนแป้งอย่างที่หลายท่านมโนไปเอง  

    แต่เสน่ห์ของบาหลีที่ดึงดูดนักท่องเที่ยวจากทั่วโลกกลับกลายเป็นการรักษาวัฒนธรรมดั้งเดิม ศิลปวัฒนธรรมท้องถิ่นที่ได้รับอิทธิพลจากศาสนาฮินดูมาตั้งแต่อดีตกาล จิตวิญญาณของผู้คนท้องถิ่นยังคงยึดมั่นในความเชื่อและธรรมเนียมปฏิบัติอันเป็นเอกลักษณ์ไว้อย่างเหนียวแน่น วิถีชีวิตของชาวบาหลีเป็นผลจากการตกผลึกทางความเชื่อดั้งเดิม ศาสนา วัฒนธรรม และประวัติศาสตร์

    แต่เดิมคนพื้นถิ่นในหมู่เกาะอินโดนีเซียมีความเชื่อเรื่องเทพเจ้าและจิตวิญญาณที่สถิตอยู่ในธรรมชาติ ต่อมาเมื่อกลุ่มพ่อค้าจากชมพูทวีปหรืออินเดียเดินทางเข้ามาค้าขายจึงได้นำเอาศาสนาฮินดูเข้ามาด้วย ส่งผลให้ลัทธิฮินดูค่อยๆ ขยายวงกว้างออกไป ตามมาด้วยศาสนาพุทธที่เข้ามาภายหลังยุครุ่งเรืองของอาณาจักรศรีวิชัย 

    อย่างไรก็ตาม วัฒนธรรมฮินดูรูปแบบใหม่ที่เกิดจากการผสมผสานในเกาะชวา สุมาตรา และบาหลีนี้มาถึงจุดพลิกผันครั้งยิ่งใหญ่ เมื่ออาณาจักรมัชปาหิตผู้ซึ่งควบรวมอาณาจักรต่างๆ ในหมู่เกาะเป็นรัฐเดียวกัน ถูกรุกรานและพ่ายให้แก่อาณาจักรมะละกาซึ่งเข้ารีตศาสนาอิสลาม ในปีพ.ศ. 2021  ส่งผลให้กษัตริย์แห่งอาณาจักรมัชปาหิตซึ่งมีศูนย์กลางอยู่บนเกาะชวาตะวันออก พร้อมด้วยเจ้านาย นักบวช ช่างศิลป์ และชาวฮินดูที่ไม่ต้องการเปลี่ยนศาสนาต้องหลบมาตั้งถิ่นฐานในเกาะบาหลีและเกาะลอมบอก ด้วยเหตุนี้ สถาปัตยกรรม วรรณคดี ดนตรี การร่ายรำ และวัฒนธรรมความเชื่อพื้นเมืองดั้งเดิมของบรรพชนในหมู่เกาะอินโดนีเซียจึงยังหลงเหลือและงอกงามอยู่เพียงในบาหลีและลอมบอกเท่านั้น





    อูบุดคือตัวอย่างของเมืองที่ยังคงรักษาวัฒนธรรมความเชื่อพื้นเมืองดั้งเดิมของบาหลีได้อย่างน่าอัศจรรย์ เมืองศิลปะที่ดึงดูดให้ผมมาเยี่ยมชมหลายครั้ง เมืองที่มีรวบรวมศิลปินผู้เชี่ยวชาญทั่วทั้งเกาะให้มาถ่ายทอดศิลปะการวาดภาพ ดนตรีและการร่ายรำแก่คนรุ่นใหม่ เพื่อสืบสานภูมิปัญญาและพัฒนาทักษะด้านศิลปะ ส่งผลให้มีพิพิธภัณฑ์ศิลปะและหอศิลป์จำนวนมากกระจายตัวอยู่ในทุกมุมของเมือง อาทิ พิพิธภัณฑ์อากุงไร พิพิธภัณฑ์เนคา พิพิธภัณฑ์ดอน อูบุดจึงเป็นเหมือนชีพจรทางวัฒนธรรมที่หล่อเลี้ยงและเป็นศูนย์กลางของศิลปะบาหลีจวบจนทุกวันนี้    

    นอกจากนี้ ทิวทัศน์ของเมืองอูบุดที่ห้อมล้อมไปด้วยทุ่งนาแบบขั้นบันไดสีเขียวชอุ่มและเหลืองทองในฤดูเก็บเกี่ยวซึ่งแผ่อาณาเขตเต็มพื้นที่บนเนินเขาน้อยใหญ่ และข้อบังคับของหน่วยงานภาครัฐที่ไม่อนุญาตให้สร้างอาคารสูงเกิน 15 เมตรหรือเกินความสูงของต้นมะพร้าว ส่งผลให้ทัศนียภาพสวยงามทางธรรมชาติยังคงความงดงามผ่านกาลเวลา 

    อย่างไรก็ตาม เบื้องหลังความอุดมสมบูรณ์ทุ่งนาแบบขั้นบันไดสีเขียวชอุ่มเหล่านี้ ไม่ได้เกิดจากข้อบังคับทางกฎหมายเพียงอย่างเดียว แต่เป็นเพราะระบบเพาะปลูกนาแบบขั้นบันไดที่เป็นรากฐานหลักของวัฒนธรรมบาหลีปัจจุบันใช้ระบบบริหารการทำนาขั้นบันไดที่เรียกว่า ซูบัค (Subak) ซึ่งองค์การยูเนสโก้ (Unesco) ขึ้นทะเบียนให้เป็นมรดกโลกเมื่อปี พ.ศ. 2555 เพื่อชาวโลกได้ศึกษาในฐานะอารยะธรรมของโลก 



    ซูบัคคือแกนกลางของความสำเร็จที่เป็นรูปธรรมของวัฒนธรรมฮินดู เป็นระบบการบริหารจัดการเรื่องชลประทานสำหรับนาข้าวบนเกาะบาหลี ที่เกิดจากภูมิปัญญาท้องถิ่นผสมกับปรัชญา ไตรหิตครณะ (Tri Hita Karana) ซึ่งเป็นปรัชญาชีวิตที่แบ่งปริมณฑลแห่งจักรวาลวิทยาที่เกี่ยวข้องกับมนุษย์ ออกเป็น 3 ส่วนคือ นรก โลกมนุษย์ และพระเจ้า เพื่อที่จะสร้างสัมพันธภาพที่มีดุลยภาพระหว่างมนุษย์กับธรรมชาติ มนุษย์กับมนุษย์ และมนุษย์กับสิ่งที่เหนือธรรมชาติ 

    โดยหลักปรัชญาดังกล่าวได้ถูกนำมาวางรากฐานให้กับระบบการผลิตทำนาแบบขั้นบันได เพื่อจัดการปัญหาการจัดหาและแบ่งปันน้ำ กลายเป็นระบบนิเวศเทียมเหนือวิถีชีวิต เริ่มตั้งแต่นาข้าวที่มีวัดเป็นแกนกลาง แล้วกระจายไปจากบนเขา ถึงลำธารในหุบเหว กลายเป็นระบบชลประทานที่ยั่งยืนตามธรรมชาติซึ่งผูกสังคมเกษตรกรรมบาหลีเข้าด้วยกันเป็นระบบบริหารจัดการน้ำในลักษณะสหกรณ์ชาวบ้านที่อยู่ภายใต้ข้อตกลง อาวิก-อาวิก (Awig-Awig) ซึ่งสมาชิกทุกคนจะเกี่ยวข้าวตามตารางการเพาะปลูกที่ตกลงร่วมกัน ช่วยกันรักษาระบบชลประทานที่ใช้ในการเพาะปลูกแบบถ้อยทีถ้อยอาศัย ร่วมกันไกล่เกลี่ยความขัดแย้งระหว่างสมาชิก และมีส่วนร่วมในการประกอบพิธีทางศาสนารวมทั้งงานสาธารณะอื่นๆ ของชุมชน 

    ภาพความสวยงามของบาหลี ในต้นแบบของการเป็น ‘เกาะสวรรค์’ จึงยัง คงอยู่ในสายตาของนักท่องเที่ยว ไม่ว่าจะเป็นภาพทะเลแสนงามที่มีฉากเป็นภูเขาไฟสูงเสียดเมฆ หรือ วัดวาอารามกลิ่นอายแบบบาหลี รวมทั้งพิธีกรรมความเชื่อที่ผูกติดกับวิถีชีวิตของคนบาหลีอย่างแนบแน่น  เมื่อนักท่องเที่ยวหลั่งไหลมาเที่ยวเกาะสวรรค์แห่งนี้ 

    ดังนั้น การพัฒนาการท่องเที่ยวจึงต้องทำควบคู่กันไปเพื่อให้รองรับความต้องการที่มีเพิ่มมากขึ้น และก็นับเป็นความโชคดีของเกาะสวรรค์เหล่านี้ที่ นักการเมืองท้องถิ่นมีส่วนอย่างมากใน การผลักดันให้บาหลีมีการพัฒนาการท่องเที่ยวอย่างยั่งยืน โดยได้รับความร่วมมือจากนักธุรกิจ นักพัฒนาเอกชน และคนท้องถิ่นเอง ซึ่งทุกฝ่ายทำงานร่วมกันโดยยึดแนวคิดว่าความเจริญที่หลั่งไหลเข้ามาจะต้องเติบโตไปพร้อมกับการอนุรักษ์ทรัพยากรอย่างยั่งยืน นั่นก็เพื่อชาวบาหลีเอง และระบบบริหารจัดการน้ำแบบซูบัค ก็ช่วยให้บาหลีไม่ต้องประสบปัญหา หน้าดินพังทลาย คุณภาพดินเสื่อม ดินเค็ม น้ำเป็นพิษ 

    และนั่นคือหนึ่งในวิธีการรักษาดินและน้ำของบาหลีอย่างยั่งยืน โดยความร่วมมือร่วมใจกันของทุกภาคส่วน การจัดการโดยใช้คนในท้องถิ่นเป็นศูนย์กลางนี้เอง ที่ยังคงทำให้บาหลีมีต้นไม้ใหญ่ขนาดหลายคนโอบ นาขั้นบันได รวมทั้งมีน้ำและอากาศบริสุทธิ์มากกว่าเมืองท่องเที่ยวอื่นๆ อีกหลายแห่งในโลก 

    ความสำเร็จข้างต้นต้องยกความดีความชอบให้รัฐบาลท้องถิ่นของบาหลีและผู้ประกอบการที่มีสำคัญในการผลักดันให้เกิดการท่องเที่ยวอย่างยั่งยืน โดยคำนึงถึงการพัฒนาในทางที่สอดคล้องกับศักยภาพด้านทรัพยากรของเกาะเป็นหลัก สะท้อนได้จากทรัพยากรรวมทั้งสถานที่ท่องเที่ยวสำคัญก็ยังคงสวยงาม ไม่ถูกทำลายไปโดยความเจริญของการเป็นเมืองท่องเที่ยว แม้ว่าจะมีจะมีนักท่องเที่ยวเข้ามาเยือนเมืองนี้นับล้านคน โดยปี พ.ศ. 2557 บาหลีสามารถทำรายได้เข้าเกาะประมาณ 6 แสนล้านบาท จากนักท่องเที่ยวเฉลี่ยะ 3.1 ล้านคน สมกับการรักษาจุดขายการเป็น ‘เกาะสวรรค์’ ของนักท่องเที่ยวมาโดยตลอด

    นี่แหละครับ ต้นแบบการบริหารจัดการการท่องเที่ยวเชิงอนุรักษ์อย่างยั่งยืน 



ที่มา วารสาร K SME Inspired 
Select year  
12

  • ซูบัค...ต้นแบบการจัดการทรัพยากรอย่างยั่งยืนของบาหลี
    เสน่ห์ของบาหลีที่ดึงดูดนักท่องเที่ยวจากทั่วโลกกลับกลายเป็นการรักษาวัฒนธรรมดั้งเดิม ศิลปวัฒนธรรมท้องถิ่นที่ได้รับอิทธิพลจากศาสนาฮินดูมาตั้งแต่อดีตกาล จิตวิญญาณของผู้คนท้องถิ่นยังคงยึดมั่นในความเชื่อและธรรมเนียมปฏิบัติอันเป็นเอกลักษณ์ไว้อย่างเหนียวแน่น วิถีชีวิตของชาวบาหลีเป็นผลจ..

  • ส่องโอกาสธุรกิจเมืองอิเหนา
    ด้วยจำนวนประชากรเกือบ 250 ล้านคน ทำให้อินโดนีเซียเป็นประเทศที่มีประชากรชาวมุสลิมมากที่สุดในโลก และเป็นประเทศที่มีขนาดเศรษฐกิจใหญ่ที่สุดในอาเซียน ในปัจจุบันประเทศอินโดนีเซียได้ถูกจัดอันดับให้เป็นหนึ่งประเทศเศรษฐกิจเกิดใหม่ที่สำคัญของโลก ในบทความเล่มนี้ดิฉันจะได้นำประสบการณ์ที่เพ..

  • Scoop Bar ก้าวที่กล้าของไอศกรีมแซนด์วิช Local Brand
    Scoop Bar ขนมหวานแบรนด์ท้องถิ่นที่แทรกตัวขึ้นมาท่ามกลาง International Food, Beverage & Dessert ยี่ห้อดัง ณ Mall Kota Kasablanka ห้างสรรพสินค้าขนาดใหญ่ทางตอนใต้ของกรุงจาการ์ตา มุ่งหวังเพื่อต้องการร่วมแบ่งเค้กชิ้นโตในบ้านตัวเอง กับตัวเลขประชากรที่มีมากเป็นอันดับ 4 ของโลก อีกท..

  • ค้าปลีกออนไลน์อิเหนาโตเร็ว...ช่องทางสินค้าไทยเจาะตลาด
    ตลาดค้าปลีกออนไลน์ของประเทศอินโดนีเซียน ในปัจจุบันกำลังเป็นที่สนใจของผู้ประกอบธุรกิจ เนื่องจากเป็นช่องทางการค้าที่มีแนวโน้มเติบโตรวดเร็ว

  • คนระดับกลางอินโดนีเซียขยายตัว...โอกาสธุรกิจไทย
    อินโดนีเซียเป็นประเทศที่เศรษฐกิจเติบโตอย่างแข็งแกร่งด้วยอัตราการขยายตัวเฉลี่ยร้อยละ 6 ต่อปีในช่วงกว่า 10 ปีที่ผ่านมา


Select year  
12

  • SME Thailand Radio

  • sme startup : review

    พงศธร ธรรมวัฒนะ Love it. Think it. Do it.

    ​Issue 43, April 2017
    พงศธร ธรรมวัฒนะ Love it. Think it. Do it.
    ใครจะคิดว่าของเล่นที่นำไปสู่การสะสม จะไปไกลกว่าเรื่องเล่นๆ ด้วยเพราะมองการณ์ไกลจึงทำเรื่องเล่นๆ ในวันนั้น ให้กลายเป็นธุรกิจเล็กๆ และขยายเป็นอาณาจักร..